Μαζική Κουλτούρα για Παιδιά και Βιβλιοθήκες

Από το "Ημερολόγιο Ενός Σπασίκλα" του Jeff Kinney.
Προωθείται σε παιδιά 9-13 ετών.

Η συντηρητική κριτική στην μαζική κουλτούρα αντιλαμβάνεται το πρόβλημα ως ηθικό: η μαζική κουλτούρα αντιτίθεται στην παράδοση, στις παραδοσιακές αξίες, δεν σχετίζεται με τα παραδοσιακά ήθη και έθιμα, είναι "ξεπεσμός". Το πρόβλημα της με το παραπάνω απόσπασμα πιθανότατα περιορίζεται στο ότι παιδιά 9-13 ετών δεν πρέπει να εκτίθενται σε "κακές λέξεις" όπως το "αδερφάρα" (στα αγγλικά ήταν το ελαφρώς ηπιότερο "sissy"). Ίσως όμως το πρόβλημα δεν είναι πως τα παιδιά διαβάζουν λέξεις κακού γούστου που ούτως ή άλλως θα μάθουν αργά ή γρήγορα (αν δεν έχουν ήδη) αλλά το ότι πίσω από αυτές τις λέξεις συγκροτούνται αθροιστικά αναπαραστάσεις της κοινωνίας, πρότυπα συμπεριφοράς και σκέψης που διατίθενται για μίμηση, που διαμορφώνουν τις αντιλήψεις του αναγνώστη για τον κόσμο. Ακόμη και στην υποθετική περίπτωση όπου ο Kinney σατιρίζει την πραγματικότητα (αμφίβολο, καθώς το συγκεκριμένο απόσπασμα αποτελεί ακραίο δείγμα που ανακάλυψα τυχαία, αλλά όχι μοναδικό στην σειρά), γίνεται αυτή η σάτιρα κατανοητή από τα παιδιά;

Οι παιδαγωγικές προεκτάσεις του κατά πόσο και πως (και αν;) τα μηνύματα των Μέσων επιδρούν στα παιδιά είναι θέμα πολύ μεγάλο για μια ανάρτηση ιστολογίου και η συζήτηση στην επιστημονική κοινότητα για τις επιδράσεις αυτές δεν έχει ολωσδιόλου τελειώσει. Το πρόβλημα  όμως είναι μεγαλύτερο, έγκειται στην μαζική κουλτούρα, και δεν έχει εύκολες απαντήσεις. Αυτό που θέλω επίσης να επισημάνω είναι πως έχουν επιλεγεί τα πιο "ακραία" δείγματα αλλά δεν είναι απομονωμένα από το πλαίσιο τους (γιατί δεν υπάρχει, αν υπάρχει αναφέρεται) και δεν είναι περιπτώσεις όπου το μήνυμα "ακυρώνεται" έπειτα περνώντας από αξιολόγηση ή κάποια διδακτική εμπειρία.

προφάσεις

Αρχικά, μια ανάλυση του πρώτου δείγματος: ο κεντρικός ήρωας της σειράς Ημερολόγιο Ενός Σπασίκλα θεωρεί (όπως και ο αδερφός του) πως το να κρατά κανείς ημερολόγιο (όπως η μητέρα του συνιστά) τον εκθέτει στους άλλους (εφόσον γίνει γνωστό) οι οποίοι μπορούν να καταλήξουν σε "λάθος συμπεράσματα" για εκείνον, να τον παρεξηγήσουν. Ως παράδειγμα ο ήρωας παραθέτει την αντίδραση του μεγαλύτερου αδερφού του, η οποία είναι ουσιαστικά προπηλακισμός και "αθώα" βία (στην συγκεκριμένη περίσταση). Στον ίδιο τόμο ο ίδιος λέει σε έναν φίλο του πως ένας μουσικός δίσκος που αγόρασε είναι "για κοριτσάκια". Αργότερα αποζητεί να αποκτήσει φιλενάδα δι' αλληλογραφίας, κατηγορηματικά μιμούμενος τον αδερφό του (ανεπιτυχώς, γιατί τον αναγκάζουν να γράφει σε ένα αγόρι, προς απογοήτευση του). Ο αδερφός του, όπως είχε προβλέψει ο ήρωας, αντιδρά αρνητικά σε αυτό που αντιλαμβάνεται ως θηλυπρέπεια. Ο ίδιος αντιδρά έτσι στον φίλο του. Αυτά τα γεγονότα έχουν μόνο μια ρητή επίδραση στον ήρωα: σκέφτεται πως πρέπει να κρύψει την "θηλυπρέπεια" του και ενοχλείται επειδή ο φίλος του έχει έναν τέτοιο μουσικό ως πρότυπο και δεν θέλει να ακούσει τις αντιρρήσεις του. Στο σύμπαν του Σπασίκλα το αρσενικό και το θηλυκό είναι μια αυστηρά καθορισμένη δυαδικότητα χωρίς γκρίζες ζώνες ή συμβιβασμούς στους ανταγωνισμούς μεταξύ των δυο, που φαίνονται και μεταξύ των γονιών τους.

Στο ίδιο τεύχος μαθαίνουμε πως ο μικρότερος αδελφός του ήρωα ζωγράφισε δυο μέλη της οικογένειας να μαλώνουν και τον ίδιο ανάμεσα τους να κλαίει, πως αυτό ανησύχησε τους γονείς του και πως ο ίδιος γνωρίζει ότι στην πραγματικότητα η ζωγραφιά απεικόνιζε εκείνον και τον μεγάλο αδελφό του. Όπως και άλλα οικογενειακά θέματα αυτό δεν φαίνεται να αγγίζει τον ήρωα με οποιονδήποτε τρόπο και η καταγραφή αβάσταχτα ελαφρών, συνηθέστερα αντιληπτών ως ενοχλητικών ή αδιάφορων, γεγονότων και πληροφοριών της καθημερινότητας του συνεχίζεται ακάθεκτη στην διήγηση. Παραδόξως, ο τραγουδιστής "για κοριτσάκια" που ακούει ο φίλος του λέει πως "πρέπει να ακούς τους γονείς σου και να ακολουθείς τα όνειρα σου", ενώ ο σχεδόν ομοφοβικός αδελφός (στην ελληνική μετάφραση τουλάχιστον) του ήρωα είναι "κακό παιδί" και σε συγκρότημα heavy metal, τοποθετώντας κατά κάποιον τρόπο τον ίδιο, θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε, μεταξύ δυο ακροτήτων. Πιθανότατα γιατί είναι εύκολο να ταυτιστεί ο αναγνώστης με έναν πρωταγωνιστή  μη-ήρωα, έναν εκπρόσωπο της άβουλης μετριότητας που κυρίως αναφέρεται παθητικά στο τι κάνουν οι άλλοι και αυτό μονίμως καθορίζεται από τους άλλους (με εξαίρεση λίγες εκδηλώσεις ελαφρούς τραμπουκισμού).

Κατά ομολογία του, ο ήρωας πειράζει τους ασθενέστερους του επειδή είναι ο ίδιος στον πάτο της τροφικής αλυσίδας του σχολείου. Η παθητικότητα και η μη δυνατότητα αλλαγής των περιστάσεων επίσης δηλώνεται κατηγορηματικά από τον ίδιο τον ήρωα μετά από ένα περιστατικό βιαιοπραγίας μεταξύ τους με άλλη πρόφαση. Ο ήρωας είναι γενικά εγωκεντρικός, αμετανόητος, ζηλιάρης, καχύποπτος, επικριτικός, προκατειλημμένος... όλα αυτά δεν θα ήταν προβληματικά αν υπήρχε κάποιο ενδογενές στην διήγηση σημείο αυτοκριτικής, όπως κάποιο επιμύθιο, κάποια εσωτερική εστίαση με αξιολογικούς συλλογισμούς του ή οτιδήποτε κριτικό ως προς τα ελαττώματα που επιδεικνύει (η κριτική, συναισθηματικά φορτισμένη ή όχι, είναι πάντα προς τους άλλους). Ο ήρωας δεν μαθαίνει, δεν αναπτύσσεται, οι τιμωρίες που κάθε τόσο τυχαίνει να λάβει συχνά δεν χαρακτηρίζονται καν σαν αρνητικά γεγονότα. Τα γεγονότα όμως συχνά δεν επιδρούν στον χαρακτήρα του, όσος λόγος μπορεί να γίνει για χαρακτήρα, που είναι ένας αβαθής, κυνικός εγωιστής: σχεδόν ποτέ δεν έχει στόχους ή επιθυμίες ή πιστεύω, δεν περνάει από δοκιμασίες και δεν υπερβαίνει καταστάσεις και τον εαυτό του. Σε σύγκριση με τους πιο κλασσικούς ήρωες του παραμυθιού είναι σχεδόν αντι-ήρωας, αλλά χωρίς την κριτική αντίθεση στην κοινωνία που τον περιβάλει.

εγωκεντρισμός, κυνισμός και απάθεια

Πιθανότατα όλα αυτά να είναι εύληπτα και ξεκαρδιστικά για παιδιά Δημοτικού ή Γυμνασίου, το πιθανότερο είναι πως ταυτίζονται και αρκετά μαζί του, ακόμη και για ενήλικες που διασκεδάζουν με την "ανθρωπιά" του ήρωα. Αυτή η ιδιότητα σίγουρα βοηθάει ένα έργο να γίνει δημοφιλές και να έχει καλές πωλήσεις, αλλά ως λογοτεχνία για παιδιά πως αξιολογείται στον τομέα της ωφελιμότητας και της ψυχαγωγίας (με την έννοια της πρόσληψης εμπειριών που επηρεάζουν θετικά την ψυχική υγεία, διευρύνουν ορίζοντες κ.τ.λ.); Ένα ολόκληρο βιβλίο γραμμένο σαν μακρόστενο ανέκδοτο, με το ανάλογο λεξιλόγιο (ή μάλλον έλλειψη λεξιλογίου); Με όσο δυνατόν λιγότερη ενδοσκόπηση και συναίσθημα, ενώ είναι ημερολόγιο; Δεν είναι ένα μεγάλο πισωγύρισμα αυτό από την νοοτροπία που υπήρχε για τα παιδικά βιβλία (πως πρέπει να είναι διδακτικά, πληροφοριακά, να διεγείρουν την φαντασία, να δίνουν πρότυπα και συγκινήσεις) σε προηγούμενους αιώνες;

Παράδειγμα. Να μια πολύ πρόχειρη κωδικοποίηση των πρώτων σελίδων του δεύτερου τόμου. ΑΘ είναι οποιεσδήποτε αναφορές σε θηλυκά ή θηλυκότητα, το ΣΥΝ είναι όταν εκφράζεται οποιοδήποτε συναίσθημα (ακόμη και έμμεσα, με την ευρεία έννοια) ρητά (π.χ. "ήταν θλιβερό", "έκλαψα", "δεν καταλάβαινα").

σελίδα	περίσταση	σχέση	αναφορά
1	ΑΘ	Μητέρα	του πήρε και άλλο ημερολόγιο, "φαντάζομαι πως είναι περήφανη για τον εαυτό της", υποδηλώνεται η απροθυμία του ήρωα να το κάνει
1	ΑΘ	Αδερφός	το ημερολόγιο θα προκαλέσει τις "λάθος εντυπώσεις" σε όποιον το δει, ως παράδειγμα η αντίδραση (σκίτσο) του αδερφού του που του επιτίθεται γιατί είναι θηλυπρεπής ("αδερφάρα")
3	ΣΥΝ	Πατέρας	(κωμικό) ανησυχία για το που θα έπεφτε η σφαίρα του πιστολιού εκκίνησης, "αλλά αυτό που δεν μου είπε [ο πατέρας του, που τον αναγκάζει να πηγαίνει κολύμβηση] πως το όπλο εκκίνησης έριχνε άσφαιρα"
4	ΑΘ	Μητέρα	(σκίτσο) τον συγχαίρουν για ένα βραβείο: η μητέρα χαμογελάει, ο πατέρας του τον χτυπάει στην πλάτη, ο αδερφός του στέκεται κατσουφιασμένος
5	ΑΘ	Πατέρας(;)	(σκίτσο) ο ήρωας σε μια ομάδα "Water Jazz" απεικονιζόμενης ως αποτελούμενη αποκλειστικά από γυναίκες, στο κείμενο αναφέρει πως προσπάθησε να πείσει τον πατέρα του να τον αφήσει να κάνει αυτό αντί κολύμβησης, μα δεν τον άφησε
6	ΑΘ	Μητέρα	δεν του πήρε μαγιό τύπου μπόξερ, αλλά τον άφησε με το μαγιό του αδερφού του, τύπου speedo, λέγοντας (σκίτσο) πως οι φίλοι του θα τον ζηλεύουν επειδή θα είναι γρηγορότερος, στο σκίτσο τον κοροϊδεύουν
6	ΑΘ	Μητέρα	τον αναγκάζει να επιστρέφει με τον αδερφό του στο σπίτι με το σκεπτικό πως θα σταματήσουν να μαλώνουν, με αντίθετα αποτελέσματα κατά τον αφηγητή, "τρελή ιδέα"
9	ΣΥΝ	(έμμεσα) Πατέρας	ανυπομονεί να επιστρέψει στο σχολείο για να σταματήσει να πηγαίνει στην κολύμβηση που τον αναγκάζει ο Πατέρας
9-10	ΣΥΝ	Καμία	(κωμικό) (σκίτσο) απορία γιατί οι συμμαθητές του ,"συμπεριφέρονταν περίεργα" μέχρι που θυμάται πως είχε "μπίχλα" από ένα παιχνίδι που είχε ξεκινήσει πέρυσι
11	ΣΥΝ	Συμμαθητής	νιώθει καλά επειδή μπορεί να αντιγράψει από το εξυπνότερο παιδί της τάξης που κάθεται δίπλα του
12	ΣΥΝ, ΘΑ	Συμμαθητής	("υποθέτω πως") νιώθει άσχημα επειδή μαζί με τους συμμαθητές του πείραζαν ένα παιδί που ήταν καλός μαθητής μέχρι που έγινε κακός μαθητής (εξαιτίας τους), στην ίδια σελίδα λέει πως είναι δύσκολο να μην δεχθεί την αναγνώριση όταν κάποιος αναφέρει το τι έκαναν και (σκίτσο) χαμογελαστός εκμυστηρεύεται σε ένα κορίτσι πως εκείνος το ξεκίνησε
13	ΘΑ	Μητέρα	αναγκάζει τον ήρωα και τον αδερφό του να βοηθούν με τις δουλειές του σπιτιού (πλύσιμο πιάτων)
14-16	ΘΑ	Μητέρα, Πατέρας	όταν παραπονιέται στους γονείς του για το πως ο αδερφός του αποφεύγει την δουλειά εις βάρος του, εκείνοι δεν κάνουν τίποτα, επειδή, λέει, ανησυχούν για το πως ο μικρότερος αδερφός επηρεάζεται. Λέει πως για αυτό "το παίζουν" αγαπημένοι μπροστά του και εκμυστηρεύεται πως πλακώθηκε με τον αδερφό του τις προάλλες αλλά "η Μαμά και ο Μπαμπάς δεν χρειάζεται να το μάθουν"
16	ΣΥΝ	Κολλητός	"δεν ξέρω αν αυτό με κάνει κακό άτομο... αλλά είναι δύσκολο για εμένα να βρω ενδιαφέρον στις διακοπές άλλων ανθρώπων" (σκίτσο) αλλάζει θέμα ενώ ο φίλος του εξιστορεί
17	ΣΥΝ	Κολλητός	άλλος ένας λόγος που ο ήρωας, λέει, δεν νοιάζεται για τις διακοπές του, είναι επειδή ο Κολλητός του τον "πνίγει" με τις εξιστορήσεις του (στα αγγλικά "crams it down my throat")
17	ΣΥΝ	Κολλητός	άλλο ένα πράγμα που τον ενοχλεί είναι το ότι ο φίλος του υιοθετεί τις μόδες των χωρών όπου πηγαίνει
18	ΣΥΝ/ΑΘ	Κολλητός	τον ενοχλεί που ο φίλος του δεν θέλει να ακούσει κριτική για τον ξένο τραγουδιστή που ανακάλυψε, ο οποίος, κατά τον ήρωα "είναι για εξάχρονα κοριτσάκια"
19	ΑΘ	Αδερφός	ο αδερφός του είχε ένα κορίτσι από την Ολλανδία για φίλη δι' αλληλογραφίας για την οποία μαθαίνουμε πως (σκίτσο) της αρέσουν οι ηλιόλουστες μέρες και το παγωτό. Υπονοείται ίσως πως το έμαθε ψαχουλεύοντας κρυφά το συρτάρι του
20	ΣΥΝ/ΑΘ	Δασκάλα	η δασκάλα του δεν τον άφησε να αποκτήσει φίλο δι' αλληλογραφίας "ακριβώς όπως του Ρόντρικ" (του αδερφού του). Αυτό τον κάνει να μην περιμένει και πολλά από την εμπειρία
20	ΑΘ	Μητέρα	η Μητέρα του έβαλε τον αδερφό του να τον γυρίζει από το σχολείο όπως και από την κολύμβηση, κατά τον ήρωα αυτό σημαίνει πως δεν έμαθε το μάθημα της
21-23	ΑΘ	Μητέρα	(σκίτσο) τα αδέρφια πλακώνονται και η μητέρα τα βλέπει από το παράθυρο. Μετά τους βάζει να ζωγραφίσουν τι έκαναν λάθος, και ο ήρωας λέει πως θα πρέπει να σκεφτεί κάτι καλύτερο.
24	ΣΥΝ	Αδερφός	ο ήρωας εύχεται να είχε λίγη "βρώμα" για τον αδερφό του ώστε να μπορεί να τον εκβιάσει (επειδή εκείνος γνωρίζει κάποιο μυστικό του)
24	ΑΘ	Μητέρα	η Μητέρα του ανέθεσε στον πατέρα του να κάνει κάτι
25-26	ΑΘ	Μητέρα, Πατέρας	επειδή η Μητέρα τους ανέθεσε τα πιάτα, ο Πατέρας έχει χρόνο να παίζει με κάτι μινιατούρες, αλλά εκείνη θέλει να βλέπουν ρομαντικές κομεντί μαζί, και ο ήρωας λέει πως εκείνος περιμένει την πρώτη ευκαιρία να αποδράσει
30	ΑΘ, ΣΥΝ	Κολλητός, Πατέρας Κολλητού	επικοινωνώντας σε "κορακίστικα" ο ήρωας κοροϊδεύει τον πατέρα του Κολλητού λέγοντας πως μυρίζει σαν γυναίκα. Εκείνος τον στέλνει σπίτι του. (σκίτσο) Ο ήρωας έχει μια λυπημένη έκφραση έξω από το σπίτι
32-33	ΑΘ	Μητέρα, Πατέρας	ο αφηγητής λέει πως μια νύχτα που έβλεπαν ταινίες οι γονείς του ο Πατέρας του το έσκασε όταν η Μητέρα πήγε στο μπάνιο και όταν το αντιλήφθηκε τον έστειλε για ύπνο νωρίς (τον Πατέρα).
33-34	ΑΘ, ΣΥΝ	Κολλητός, Κορίτσια	ο ήρωας ενοχλείται που "κάτι κορίτσια" πλησίασαν τον Κολλητό του και "άρχισαν να του γλύφουν τα οπίσθια" δείχνοντας ενδιαφέρον για τα ταξίδια που εκείνος δεν ήθελε να ακούσει. Έπειτα φαίνεται να αλλάζει γνώμη (υπονοείται, ίσως, για να μπορέσει να μιλήσει στα κορίτσια;)
36	ΑΘ	Αόριστο	αναφορά σε ένα κορίτσι που είχε ψηφιστεί ως "το πιθανότερο να γίνει Ροκ Σταρ" στο σχολείο και ο ήρωας έχει την εντύπωση πως άκουσε ότι πήγε φυλακή
37-39	ΑΘ	Μητέρα	η Μητέρα του σταμάτησε τον Πατέρα του από το να φωνάζει την αστυνομία για κάτι έφηβους στην αυλή λέγοντας πως ήρθαν να ακούσουν τον αδερφό του, την μουσική του οποίου εκτιμούν. Ο ήρωας αμφισβητεί τα λεγόμενα της. Έπειτα όταν ο Πατέρας τους διώχνει έμμεσα η Μητέρα τον κατηγορεί πως έδιωξε σκόπιμα τους θαυμαστές του γιου τους.

 σεξισμός και σωβινισμός

Έχοντας διαβάσει το βιβλίο, αυτό είναι ένα πολύ αντιπροσωπευτικό δείγμα του ημερολογίου. Η πιο συχνές αναφορές σε θηλυκά ή θηλυκότητα προέρχονται από την σχέση του ήρωα με την μητέρα του. Αυτές, στο δείγμα, αλλά και σε ολόκληρο τον δεύτερο τόμο είναι κυρίως αρνητικές, ή ουδέτερες. Η Μητέρα του πάντα είναι η εξαναγκαστική κεφαλή του σπιτιού, μόνιμα αναφερόμενη ως έχουσα, για τον ήρωα, παράλογες απαιτήσεις ή ιδέες, φορέας ντροπής και αμηχανίας. Μετά έχουμε τις γενικές αναφορές στην "θηλυκότητα" αντικείμενο προς αποφυγή για τους κεντρικούς άρρενες της ιστορίας, ο,τι και αν είναι αυτή (π.χ. το να έχεις ημερολόγιο, Water Jazz;), τόσο για τον αδερφό του ήρωα, όσο και για τον πατέρα του που μάλλον ανησυχούν υπερβολικά για την αρρενωπότητα τους. Φαίνεται πως η ίδια η σειρά θέλει να ξεκαθαρίσει πως τα "διαχυτικά" ημερολόγια είναι για "αδερφάρες" γιατί αυτή η απεικόνιση του προπηλακισμού με τον χαρακτηρισμό επαναλαμβάνεται και στον πρώτο τόμο και στον δεύτερο, πρώτα με έναν τυχαίο και έπειτα με τον αδερφό του (ίσως και σε άλλους;). 

Τέλος, η στάση του ήρωα προς τα όμορφα ή διαθέσιμα κορίτσια (γιατί δεν έχουν άλλη ιδιότητα)  κυρίως είναι να χρησιμοποιεί τον Κολλητό του για να τις προσεγγίσει προσποιούμενος πως έχει τα ίδια ενδιαφέροντα (από τα οποία ενοχλείται ή τα χλευάζει) και έχουμε και μια ιδιαίτερα αλλόκοτη ανάλυση της εκδήλωσης ενδιαφέροντος εκ μέρους των κοριτσιών για αυτά, καθώς χωρίς αιτιολόγηση σχολιάζεται ως δόλια κολακεία (δηλαδή τα κορίτσια είναι δόλια, και μάλιστα χωρίς να αναφέρεται κάποιος λόγος, άρα μάλλον τα κορίτσια θεωρούνται γενικά υποκριτές με αόριστα κρυφά κίνητρα;). Από την άλλη, προς το τέλος του βιβλίου μετά από μια παρεξήγηση στο σχολείο του κυκλοφορεί η φήμη πως μπήκε στα αποδυτήρια των κοριτσιών (με σκίτσο να τον δείχνει ως νίντζα να τραβάει φωτογραφίες) και εκείνος το απολαμβάνει ως "στιγμή δόξας". Αναφέρει πως τα κορίτσια δεν ενθουσιάστηκαν με αυτό και πως θα δυσκολευτεί να βρει ραντεβού του Αγίου Βαλεντίνου.

Ο ήρωας ξεκαθαρίζει από τον πρώτο τόμο πως τα ημερολόγια,
όπου γράφει κανείς μεταξύ άλλων τι αισθάνεται,
είναι για αδερφάρες και αυτός δεν είναι "αδερφάρα",
δεν θέλει να πιστέψει κανείς πως είναι, οπότε δεν θα το κάνει.

Ο συναισθηματικός ορίζοντας του ήρωα στο ημερολόγιο του είναι στενότατος ακόμη και με τα χαλαρότερα κριτήρια του τι αποτελεί ρητή έκφραση συναισθήματος και στο μεγαλύτερο μέρος του κυριαρχείται από αρνητισμό χωρίς αιτία. Σπανίως εξηγείται ο κυνισμός του ήρωα, σπανίως εκδηλώνεται μαζί με κάποια αιτία. Και όμως, η αρνητικότητα αυτή είναι η βάση του χιούμορ της σειράς και μόνιμο χαρακτηριστικό των βιβλίων. Άλλο ένα βασικό, μόνιμο χαρακτηριστικό των βιβλίων είναι ο κομφορμισμός του ήρωα στα πρότυπα συμπεριφοράς των συνομηλίκων του, στον οποίο χρωστάει πιθανότατα και το μεγαλύτερο μέρος της όποιας συμπάθειας μπορεί να γεννήσει στον αναγνώστη. Όπως και κάθε άλλο κοινωνικό φαινόμενο, αυτός ο κομφορμισμός αντιμετωπίζεται μη κριτικά, ως αδιαμφισβήτητη κανονικότητα. Στο συγκεκριμένο θέμα η παρόμοια σειρά "Ημερολόγιο μιας Ξενέρωτης" φαίνεται να προβάλει περισσότερες αντιστάσεις, αν και όχι ιδιαίτερα εντυπωσιακές.

Ηλικιακά προσαρμοσμένο μεν, ξεδιάντροπο δε,
απόσταγμα κομπλεξικής αντρικής σοφίας:
"όλες οι γυναίκες είναι..."

το ευρύτερο πρόβλημα

Οφείλω να ομολογήσω πως άρχισα να γράφω για αυτά πιστεύοντας πως το βιβλίο ήταν απλά άλλο ένα δείγμα της σύγχρονης παιδικής λογοτεχνίας: ανούσιο μα διασκεδαστικό, άκακο. Αλλά αυτό το βιβλίο διαβάζεται από παιδιά που μπαίνουν (ή θα μπουν) στην εφηβεία, που πρόκειται να αποκτήσουν ευαισθησία για την κοινωνική τους θέση και για το αν αρέσουν, που θα νιώσουν την ανάγκη αναγνώρισης και ένταξης. Και αυτή η σειρά είναι best seller, ο συγγραφέας αναγνωρισμένος από τους TIMES ως έχων επιρροή σε εκατομμύρια παιδιά, και ίσως να αποτελεί ευκαιρία κοινωνικοποίησης. Διαβάζεται, πρόσεξα, και από αγόρια και από κορίτσια, τα οποία τι διαβάζουν ουσιαστικά; Ένα κορίτσι που το διαβάζει αυτό και βλέπει αναφορές στο φύλο της που το σκιαγραφούν ως βέβαιο αντικείμενο ενδιαφέροντος από τα αγόρια (οι συμμαθήτριες του ήρωα), μητρικά αυταρχικό (επικρατέστερο χαρακτηριστικό της μητέρας), εξωτερικά όμορφο (ως μοναδική αιτία για το ενδιαφέρον του ήρωα), υποκριτικό (αναίτια), μπελά (το κορίτσι στην φυλακή, το κορίτσι που χάλασε μια πόρτα στο σπίτι, η μητέρα), πως θα δει τον εαυτό του, τι ερεθίσματα λαμβάνει η ψυχολογία του όταν συναντά την μεταχείριση του φύλου του από τον ήρωα;  Τα αγόρια γιατί να διαβάζουν τις διηγήσεις ενός τέτοιου αγοριού που ουσιαστικά αναθεματίζει την συναισθηματική τους νοημοσύνη και επιδεικνύει για τον εαυτό του και το φύλο του τέτοια απαξίωση όπως όταν για να κάνει λίγη παρέα με κορίτσια υποκρίνεται πως έχει τα ίδια ενδιαφέροντα με τον Κολλητό του, τα οποία κυνικά κοροϊδεύει και απορρίπτει πρώτα, χωρίς να έχει κανένα δικό του; Το βέβαιο είναι πως ο Σπασίκλας δεν έχει τίποτε να προσφέρει εκτός από διασκέδαση ανάλογη ενός ανέκδοτου και ταύτιση με ένα κακομαθημένο παιδάκι που θα μπορούσε να εκπροσωπεί τα πιο αντικοινωνικά και ατομικιστικά ένστικτα οποιουδήποτε παιδιού, αλλά δυνητικά μπορεί να αποτελέσει κακή επιρροή.

Το πάρτυ εργένηδων που ανυπομονεί να παρακολουθήσει ο ήρωας.
Τι (φαντασιακά) κοιτάζει με τόση χαρά ανάμεσα στους ενήλικες;
"Τόσες σχετικές ταινίες" υποδηλώνουν μάλλον στριπτίζ.

μαζική κουλτούρα

Αναπόφευκτα οδηγούμαστε στο "και λοιπόν;".

Η συγκεκριμένη σειρά βιβλίων διαβάζεται από τα παιδιά, όχι από τους γονείς τους σε εκείνα. Είναι σχετικά ογκώδη βιβλία σε σχέση με τα παραμύθια που συνήθως διαβάζονται από εκείνους και επομένως ενδέχεται να μην υπάγονται σε ιδιαίτερο έλεγχο. Εκτός αυτού, είναι δημοφιλή, και όσον αφορά τις βιβλιοθήκες, αυτό συνεπάγεται συχνά το ότι πρέπει να είναι διαθέσιμα και εκεί. Το ότι έχουν ζήτηση ενδεχομένως να σημαίνει πως έχουν και αυξημένη τιμή. Πολλά μπορούν να ειπωθούν πάνω σε αυτούς τους άξονες, γενικεύοντας ίσως για τον ρόλο της μαζικής κουλτούρας και τις βιβλιοθήκες. Αναρωτιέται κανείς γιατί στο πληροφοριακό υλικό δίνεται έμφαση στην ποιότητα ενώ στο ψυχαγωγικό μπορεί να δίνεται έμφαση στην ζήτηση.

"...ο Kinney έχει δημιουργήσει έναν χαρακτήρα που γεννά ισχυρή εμπάθεια και σύνδεση, αν και λίγοι αναγνώστες θα συμφωνούσαν πως είναι σαν και εκείνον. Η μορφή σύντομων εγγραφών στο ημερολόγιο με εικόνες ανάμεσα τους σίγουρα θα προσελκύσει διστακτικούς αναγνώστες, θα μπορούσε ακόμη να λειτουργήσει ως έμπνευση σε μαθήματα δημιουργικής γραφής..."

Είναι να αναρωτιέται κανείς με τι κριτήρια ο αρθρογράφος της συγκεκριμένης επιθεώρησης κατέληξε στα παραπάνω συμπεράσματα. Ισχυρή εμπάθεια και σύνδεση, έμπνευση, για ποια παιδιά τι ηλικίας, σε τι πλαίσιο; Τα ίδια παιδιά που διαβάζουν το συγκεκριμένο έργο φανατικά θα μπορούσαν να διαβάζουν μια πληθώρα πολύ πιο πλούσιων λεξιλογικά και θεματικά άλλων έργων, με πολύ πιο σύνθετους χαρακτήρες και διδακτικό αντί για διασκεδαστικό στόχο. Η εμπάθεια και η σύνδεση για την οποία γίνεται λόγος δεν μπορούν παρά να προκύψουν από το γεγονός ότι ο "Σπασίκλας" απευθύνεται και διασκεδάζει κάθε κακή συνήθεια που μπορεί να έχει.

"Όσο και να καταλαβαίνω και εκτιμώ την ανθρωπιά του Γκρέγκορι, αναρωτιέμαι αν με το να αφηγείται το ημερολόγιο του Γκρέγκορι καθ' αυτόν τον τρόπο διαιωνίζεται μια κουλτούρα υπερ-αρρενωπότητας και ακόμη ομοφοβίας."

Παρατηρεί μια αναγνώστρια που δεν εκδίδεται σε κάποια επαγγελματική επιθεώρηση αλλά στο προσωπικό της ιστολόγιο.

Όπως αναγνωρίζεται και στην βιβλιογραφία, το "Ημερολόγιο Ενός Σπασίκλα" αποτελεί μια ανακατασκευή των παραδοσιακών αφηγήσεων στην μεταβιομηχανική κοινωνία της πληροφορίας. Κατά την νεωτερικότητα, το παιδικό βιβλίο έγινε μέσο εκπαίδευσης του παιδιού, με στόχο την μετάδοση γνώσεων, εμπειριών, τρόπων ζωής και της επικρατούσας ιδεολογίας. Στην μετανεωτερικότητα που όπως φαίνεται διανύουμε, και σε τέτοιου είδους έργα, αυτό έχει παύσει να είναι ο στόχος. Δεν υπάρχει καλό και κακό, υψηλή φαντασία, ηθικά διδάγματα, αλλά η καθημερινότητα, το άτομο, επιθυμίες και κανάκεμα για τον αναγνώστη-καταναλωτή από βιβλία που προωθούνται από εκστρατείες μάρκετινγκ σε συγκεκριμένο κοινό. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως και τα βιβλία, όπως όλες οι εκδόσεις, είναι Μέσα, μαζικά ή λιγότερο μαζικά. Τα μηνύματα των Μέσων επηρεάζουν μέσω των κοινωνικών τους αναπαραστάσεων τον τρόπο που οι λήπτες τους βλέπουν τον κόσμο.

Οι βιβλιοθήκες είναι κάτοχοι και φύλακες πολλές φορές του πολιτισμικού κεφαλαίου (cultural capital) των κοινωνιών στις οποίες λειτουργούν. Εκτός αυτού είναι για κάποιους σημαντικές πηγές λογοτεχνίας κάθε είδους και για κάθε ηλικία. Το τι εντάσσουν στις συλλογές τους και προσφέρουν στο κοινό τους είναι σημαντικό.

Ανακάλυψα αυτό το βιβλίο δουλεύοντας σε μια μικρή παιδική βιβλιοθήκη όπου τα παιδιά το δανείζονται πολύ (μαζί με το "Ημερολόγιο μιας Ξενέρωτης", αλλά συγκριτικά, εκείνο ζητείται αποκλειστικά από κορίτσια ενώ ο Γκρέγκορι έχει πέραση και στα δυο φύλα) ζητώντας παράλληλα τις συνέχειες του. Η ίδια βιβλιοθήκη έχει μια πολύ καλή συλλογή με τα καλύτερα έργα της νεοελληνικής λογοτεχνίας (για τους συνήθεις λόγους, παλιά) αλλά και παιδικά βιβλία που βοηθούν τα παιδιά να καταλάβουν τον κόσμο και τους εαυτούς τους. Υπάρχουν νέες προσθήκες υψηλής ποιότητας ως προς τους δυο τελευταίους αυτούς σκοπούς αλλά συγχρόνως υπάρχει και ο Γκρέγκορι, ανάμεσα στα έργα του Τριβιζά και του Τριγωνοψαρούλη, ανάμεσα σε έργα με πλοκή, μυστήριο, συναισθηματικές προκλήσεις και προσπάθεια εμπλουτισμού της γλώσσας που συναντούν τα παιδιά. Όχι ότι δεν μπορεί να ειπωθεί τίποτε αρνητικό για την υπόλοιπη παιδική λογοτεχνία. Όμως ο Γκρέγκορι δύσκολα μένει στο ράφι, ο Γκρέγκορι έχει θαυμαστές. Αλλά ενώ οι περισσότεροι ήρωες επιδεικνύουν τις δοκιμασίες που περνούν στον μύθο τους, εκείνος  έχει να επιδείξει τι; Το λογοτεχνικό ανάλογο του ριάλιτι.

βιβλιογραφία

Beach, R., Enciso, P., Harste, J., Jenkins, C., Raina, S. A., Rogers, R., … Yenika-Agbaw, V. (2009). Exploring the‘ critical’ in critical content analysis of children’s literature. In 58th yearbook of the National Reading Conference (pp. 129–143). National Reading Conference Oak Creek, WI. Retrieved from https://72.249.2.251/pdf/NRC58yearbookweb.pdf#page=153

Coulter, N. (2012). From toddlers to teens: The colonization of childhood the Disney way. Jeunesse: Young People, Texts, Cultures, 4(1), 146–158.

Giroux, H. A. (1994). Animating youth: The Disneyfication of children’s culture. SOCIALIST REVIEW-SAN FRANCISCO-, 24, 23–23.

Goulding, A. (2008). Libraries and Cultural Capital. Journal of Librarianship and Information Science, 40(4), 235–237. https://doi.org/10.1177/0961000608096713

Mares, M.-L., & Kretz, V. (2015). Media Effects on Children. In International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (pp. 35–41). Elsevier. Retrieved from http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780080970868950062

Mickenberg, J. L., & Nel, P. (2011). Radical Children’s Literature Now! Children’s Literature Association Quarterly, 36(4), 445–473. https://doi.org/10.1353/chq.2011.0040

Owens, B. J. (2013). Disagreeable, Villainous, and Wimpy: The Child as Antihero in Burnett, Colfer, and Kinney. Retrieved from http://aquila.usm.edu/honors_theses/181/

Peterson, S. B., & Lach, M. A. (1990). Gender Stereotypes in Children’s Books: their prevalence and influence on cognitive and affective development. Gender and Education, 2(2), 185–197. https://doi.org/10.1080/0954025900020204

Quinn, B. (1995). Some implications of the canon debate for collection development. Collection Building, 14(1), 1–10.

Reading Humor: Hyper-Masculinity within Diary of a Wimpy Kid. (n.d.). Retrieved 29 April 2016, from http://readinghumor.blogspot.gr/2010/04/hyper-masculinity-within-diary-of-wimpy.html

Ross, C. S. (2009). Reader on top: Public libraries, pleasure reading, and models of reading. Library Trends, 57(4), 632–656.

Saler, M. T. (2004). Modernity, Disenchantment, and the Ironic Imagination. Philosophy and Literature, 28(1), 137–149. https://doi.org/10.1353/phl.2004.0012

Schlesinger, P. (2015). Mass Media and Cultural Identity. In International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (pp. 707–711). Elsevier. Retrieved from http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780080970868950426

Spisak, A. (2008). Diary of a Wimpy Kid: Rodrick Rules (review). Bulletin of the Center for Children’s Books, 61(8), 339–340. https://doi.org/10.1353/bcc.2008.0265

Taber, N., & Woloshyn, V. (2011). Dumb Dorky Girls and Wimpy Boys: Gendered Themes in Diary Cartoon Novels. Children’s Literature in Education, 42(3), 226–242. https://doi.org/10.1007/s10583-011-9131-6